Wushu Việt Nam tại Asiad 20: Bốn tấm huy chương, một suất chung kết và một dòng điều lệ ít ai đọc

Ngày 23 tháng 9, ở lượt bán kết hạng 56kg sanshou, Đinh Văn Tâm gặp Fereddy Sinaga của Indonesia. Anh thắng. Kết quả đó đưa anh vào trận chung kết ngày 24 tháng 9, và theo cách tính huy chương của đại hội, một suất chung kết đồng nghĩa tấm huy chương của anh không thể thấp hơn bạc. Trong toàn bộ bảng tin wushu của đoàn Việt Nam hôm đó, đây là dữ kiện duy nhất thay đổi được cục diện theo hướng đi lên: một võ sĩ vượt qua vòng loại trực tiếp ở nội dung đối kháng. Phần còn lại của ngày thi đấu là những tấm huy chương đồng đến từ bán kết và một tấm huy chương đồng từ nội dung biểu diễn.

Tôi đọc bảng kết quả này ba lần trước khi viết. Không phải để tìm cảm xúc, mà để tách hai thứ thường bị trộn vào nhau trong các bản tin đại hội: thành tích thi đấu và cách điều lệ biến thành tích đó thành con số trên bảng tổng sắp.

Wushu ở đấu trường châu lục chia làm hai nhánh gần như không liên quan tới nhau, dù dùng chung một liên đoàn và chung một sân. Sanshou là đối kháng toàn diện: đấm, đá, vật, quật ngã từ tư thế đứng, không có địa chiến, điểm số tính theo đòn hợp lệ, kỹ thuật quật ngã và lỗi. Taolu là biểu diễn: bài quyền, binh khí, được chấm theo độ khó và chất lượng thực hiện bởi hội đồng giám khảo. Một bên thắng thua bằng đối kháng trực tiếp, một bên xếp hạng bằng điểm số chủ quan. Gộp hai nhánh này vào cùng một dòng tiêu đề là sai về mặt phương pháp, dù báo chí vẫn làm điều đó mỗi kỳ đại hội.

Bối cảnh tổ chức cũng cần nói rõ. Đại hội thể thao châu Á là đỉnh cao cạnh tranh của wushu đối với các vận động viên châu lục, không phải một giải đấu chuyên nghiệp. Quyền lực tổ chức nằm ở hội đồng Olympic châu Á và liên đoàn wushu quốc tế cùng các liên đoàn quốc gia, không nằm ở nhà tổ chức sự kiện thương mại. Mỗi quốc gia bị giới hạn số suất theo hạng cân và nội dung, nên đoàn Việt Nam chỉ có thể mang tới một nhóm nhỏ võ sĩ tốt nhất trong mỗi cửa hạng. Bốn suất bán kết sanshou trong một ngày là tín hiệu về độ sâu của lực lượng, không phải một kết quả ngẫu nhiên.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu wushu ở nhiều kỳ đại hội của tôi, cấu trúc bảng đấu ở các cửa hạng nhẹ thường lặp lại một mô thức: võ sĩ Đông Nam Á tiến xa, rồi gặp võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran ở đúng vòng quyết định. Ngày thi đấu này không phá vỡ mô thức đó.

Ba trận thua của Việt Nam ở bán kết sanshou vẽ ra một thứ bậc khá rõ. Nguyễn Thị Thu Thủy thua Trương Hiểu Vũ ở hạng 60kg nữ. Hứa Văn Đoàn thua Đường Tứ Thạc ở hạng 60kg nam. Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei ở hạng 65kg nam. Hai trận thua thuộc về Trung Quốc, một trận thuộc về Iran. Đó là thứ bậc quen thuộc của sanshou châu lục: Trung Quốc là bức tường ở gần như mọi cửa hạng, Iran là thế lực dựa trên nền vật với kỹ thuật quật ngã nặng, còn Đông Nam Á là nhóm mạnh nhưng chưa lên tới đỉnh.

Cần nói ngay rằng bài toán kỹ thuật ở đây bị chặn bởi dữ liệu. Bảng kết quả chỉ cho biết ai thắng ai, không cho biết thắng bằng đòn gì, bằng quật ngã hay bằng điểm số, ở hiệp nào, với tỷ lệ ra đòn ra sao. Không có số liệu về số lần quật ngã thành công, không có số lần đánh trúng, không có ghi chú về việc võ sĩ nào bị trừ điểm vì ra ngoài sân. Với ngần ấy thông tin, mọi phán đoán về phong cách đối đầu đều là suy diễn. Tôi từ chối suy diễn.

Điều phân tích được là con số. Trong ngày 23 tháng 9, đoàn Việt Nam nhận bốn tấm huy chương đồng. Ba trong số đó đến từ sanshou, và cả ba đều thuộc về những võ sĩ thua ở bán kết. Ba trong bốn tấm huy chương đồng của ngày thi đấu được bảo đảm bởi điều lệ trao giải, không phải bởi một trận thắng nào ở vòng trong. Đây là điểm cốt lõi mà hầu hết bản tin bỏ qua.

Điều lệ đại hội thường chỉ có một trang về huy chương, nhưng phần quyết định con số nằm ở phụ lục. Ở các nội dung đấu loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Nghĩa là cứ vào tới bán kết, tấm huy chương đã nằm trong túi, bất kể trận bán kết kết thúc thế nào. Một suất bán kết có giá trị bằng một tấm huy chương; trận bán kết chỉ quyết định màu của tấm huy chương đó là đồng hay cao hơn. Với một đoàn có bốn suất bán kết, con số bốn tấm huy chương là kết quả được bảo đảm trước khi bất kỳ trận bán kết nào diễn ra.

Tấm huy chương đồng còn lại đến từ nhánh hoàn toàn khác. Dương Thúy Vi giành huy chương đồng ở nội dung kiếm và thương, và cô được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu. Ở taolu, không có đối thủ trực tiếp theo nghĩa đối kháng. Vận động viên thi đấu với chính bài biểu diễn của mình, và thứ hạng phụ thuộc vào điểm số của hội đồng giám khảo, chia theo độ khó và chất lượng thực hiện. Một tấm huy chương taolu không thể được đọc bằng logic thắng thua, và cũng không thể so sánh trực tiếp với một tấm huy chương sanshou. Nó thuộc về một hệ đo lường khác.

Nhãn kỳ cựu của Dương Thúy Vi là dữ kiện duy nhất trong bài liên quan tới tuổi nghề. Ở taolu, tuổi nghề không phụ thuộc vào khả năng chịu đòn, mà phụ thuộc vào khả năng giữ độ khó của các động tác nhào lộn, tiếp đất và xoay người. Một võ sĩ taolu bước vào giai đoạn cuối sự nghiệp thường chuyển từ việc đẩy trần độ khó sang việc tối ưu chất lượng thực hiện. Đó là suy luận có cơ sở, nhưng vẫn là suy luận, vì bài gốc không cung cấp điểm số chi tiết của bất kỳ giám khảo nào.

Ba năm theo đuổi vụ Tianhai, tôi chỉ cần một tờ sao kê ngân hàng. Ở đây tôi cần đúng một dòng trong điều lệ. Cùng một nguyên tắc: con số công bố chưa bao giờ tự nó giải thích cơ chế sinh ra nó.

Sân đấu sạch bóng. Bảng điểm thì không. Một tấm huy chương đến từ việc thắng một trận, một tấm huy chương đến từ việc được xếp vào bảng đấu có bốn suất bán kết, một tấm huy chương đến từ điểm số của hội đồng giám khảo. Cả ba được đếm như nhau trên bảng tổng sắp huy chương của đoàn.

Cách đọc phổ biến trong ngày thi đấu là gọi kết quả này là một cơn mưa huy chương. Cách đọc đó có phần đúng về mặt con số và có phần sai về mặt cạnh tranh. Nó đúng vì bốn tấm huy chương là bốn tấm huy chương. Nó sai vì ba trong bốn tấm được bảo đảm bởi cấu trúc giải đấu trước khi võ sĩ bước lên sàn, và không có võ sĩ Việt Nam nào trong ngày hôm đó được ghi nhận là đã đánh bại một đối thủ thuộc nhóm dẫn đầu Trung Quốc hoặc Iran.

Phần hợp lý của quan điểm ngược lại cũng cần được nói thẳng. Việc có bốn võ sĩ cùng lọt vào bán kết ở một kỳ đại hội châu lục không phải chuyện nhỏ. Để vào tới đó, họ phải thắng các trận vòng ngoài, và những trận đó không được điều lệ bảo đảm cho ai. Một suất bán kết là kết quả của một trận thắng thật, trước một đối thủ thật. Nếu đọc theo hướng này, tín hiệu đáng giá của ngày thi đấu không nằm ở số huy chương, mà nằm ở số suất bán kết. Bốn suất bán kết nói rằng lực lượng wushu Việt Nam có chiều sâu trải đều ở các cửa hạng nhẹ, chứ không dựa vào một cá nhân đơn lẻ.

Điểm mù thứ hai nằm ở việc thiếu mọi so sánh theo chuỗi thời gian. Bản tin không đặt kết quả này cạnh thành tích wushu của Việt Nam ở các kỳ đại hội trước, nên không thể biết bốn tấm huy chương là bước tiến, bước lùi hay đi ngang. Một ngày thi đấu chỉ có ý nghĩa khi đặt lên một đường xu hướng. Không có đường xu hướng thì chỉ còn một điểm rời rạc.

Điểm mù thứ ba, và ít được nhắc nhất, là chuyện tiền. Đây là hệ thống thể thao nhà nước chứ không phải thị trường võ đài chuyên nghiệp. Võ sĩ không có lương từ hợp đồng quảng cáo, không có tỷ lệ chia doanh thu từ sự kiện, không có thù lao theo trận. Thu nhập của họ đến từ lương nhà nước, hỗ trợ của liên đoàn và thưởng huy chương. Trong một hệ thống như vậy, suất được chọn vào đội tuyển là tài sản lớn nhất của vận động viên, và việc mất suất có thể đồng nghĩa với việc mất nguồn thu. Một võ sĩ về nhì ở vòng loại châu lục vẫn giữ được vị trí; một võ sĩ dừng ở vòng ngoài có thể không.

Trận chung kết ngày 24 tháng 9 vì thế không chỉ là một trận tranh huy chương vàng. Nó là trận duy nhất trong ngày thi đấu mà kết quả không được điều lệ bảo đảm trước, và là trận duy nhất có thể thay đổi cách toàn bộ câu chuyện này được kể lại. Nếu Đinh Văn Tâm thắng, bản tin ngày hôm sau sẽ là câu chuyện về một tấm vàng vượt khó. Nếu anh thua, câu chuyện sẽ được viết lại thành một tấm bạc vượt kỳ vọng. Cả hai phiên bản đều đúng về mặt sự kiện, và cả hai đều được chọn theo nhu cầu của bảng tổng sắp, không theo nhu cầu phân tích.

Có một câu hỏi tôi giữ lại cho chính mình sau mỗi ngày thi đấu kiểu này. Nếu ba tấm huy chương đồng được sinh ra bởi một dòng trong điều lệ, thì thứ chúng ta đang đo là năng lực của võ sĩ, hay là mức độ thuận lợi của thể thức thi đấu? Bảng tổng sắp huy chương không phân biệt hai điều đó. Một hệ thống thể thao muốn trưởng thành thì phải phân biệt.

Wushu Việt Nam rời ngày 23 tháng 9 với một suất chung kết thật và ba suất bán kết thật, cộng thêm một tấm huy chương taolu ở một nhánh hoàn toàn khác. Nếu phải chọn một con số để theo dõi trong kỳ đại hội này, tôi không chọn bốn tấm huy chương. Tôi chọn số suất bán kết, vì đó là phần không được điều lệ bảo đảm, và cũng là phần duy nhất cho biết lực lượng đang ở đâu. Phần còn lại sẽ do trận đấu ngày 24 tháng 9 tự trả lời.