Asiad 20 khép lại: 3 HCV, 348 VĐV và khoảng trống điền kinh

Sân vận động tại Aichi-Nagoya, đêm bế mạc Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20. Đoàn thể thao Việt Nam khép lại hành trình với 3 huy chương vàng, 3 huy chương bạc và 19 huy chương đồng, xếp thứ 19 toàn đoàn. Chỉ tiêu 4 huy chương vàng đặt ra từ đầu giải đã không hoàn thành. Khi tôi đọc lại bảng tổng sắp ấy, thứ khiến tôi dừng lại không phải một tấm vàng bị đánh rơi, mà là khoảng trống ở một môn mà ban huấn luyện đã liệt vào nhóm kỳ vọng vàng: điền kinh.

Cần nói rõ bối cảnh trước khi mổ xẻ. Đại hội Thể thao châu Á là sân chơi cấp hai của thể thao thế giới, nằm dưới Olympic và trên các giải vô địch châu lục. Suất tham dự không tính theo chuẩn cá nhân mà theo đoàn, do Ủy ban Olympic quốc gia quyết định. Một đội hình 348 vận động viên là kết quả của một chiến lược phân bổ nguồn lực, không phải một tập hợp ngẫu nhiên.

Bảy môn được xác định là nguồn vàng tiềm năng của Việt Nam gồm bắn súng, sepak takraw, điền kinh, rowing, karate, taekwondo và esports. Sau hai tuần thi đấu, chỉ sepak takraw và karate mang về vàng. Đây cũng chính là hai môn đã gánh vai trò tương tự ở kỳ đại hội trước đó. Nguồn vàng hóa ra chỉ có hai ống dẫn, và cả hai đều đã cũ.

Ở đầu bên kia bảng tổng sắp, Trung Quốc kết thúc với 169 huy chương vàng, 89 bạc, 83 đồng. Con số ấy gấp khoảng 56 lần số vàng của Việt Nam. Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ nằm ở nhóm bám đuổi, dù nguồn tin không nêu vị trí cụ thể của từng đoàn.

Tôi làm nghề đọc cơ thể, nên tôi nhìn một đoàn thể thao theo cách tôi nhìn một vận động viên: bằng chỉ số tải trọng và khả năng chuyển hóa. Tỷ lệ 348 trên 3 là một chỉ số tồi. Một cơ cấu huy chương chỉ dựa vào hai môn là một cơ cấu mất cân bằng, và mất cân bằng thì luôn đòi nợ.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các kỳ đại hội và các bộ dữ liệu chấn thương mà tôi xây dựng, tôi rút ra một nguyên lý đơn giản. Khi một vận động viên điền kinh chỉ tập một nhóm cơ trong khi các nhóm đối kháng bị bỏ trống, tôi không cần chờ đến lúc cậu ta ngã xuống đường chạy để biết chấn thương đang đến. Sự mất cân bằng ấy là bản án viết trước. Ở cấp đoàn thể thao, nguyên lý không đổi.

Điền kinh là môn điền hình cho điều ngược lại. Không môn nào trong một đại hội đa môn có số suất huy chương dày như nó: chạy ngắn, chạy trung, chạy dài, tiếp sức, nhảy, ném, đẩy. Đó là lý do nó được xếp vào nhóm kỳ vọng vàng. Nhưng nó cũng là môn đòi hỏi hệ thống đào tạo sâu nhất. Đường chạy cần nhiều năm, còn sức mạnh và tốc độ cần nền tảng từ tuổi thiếu niên.

Có một so sánh tôi thường dùng khi giải thích cho các huấn luyện viên. Một đội hình chỉ có hai môn gánh huy chương giống như một vận động viên marathon chỉ tập cơ tứ đầu đùi. Cậu ta có thể chạy tốt vài chục cây số đầu, nhưng đến cây số thứ ba mươi, gân kheo và cơ mông sẽ lên tiếng. Cơ thể không tha cho sự thiên lệch. Đoàn thể thao cũng vậy. Hai ống dẫn vàng có thể trụ được một kỳ, hai kỳ, nhưng không thể trụ mãi.

Khi điền kinh không mang về vàng, nguyên nhân không nằm ở một cá nhân. Nó nằm ở chiều sâu của nguồn tuyển. Đây không phải phỏng đoán suông. Bảng tổng sắp tự nói: 19 huy chương đồng so với 3 vàng cho thấy một đoàn thể thao chạm được vào bục nhiều hơn khả năng chuyển hóa thành vị trí cao nhất. Nhiều cơ thể vào được chung kết, rất ít cơ thể đứng trên đỉnh.

Có một góc khác mà giới chuyên môn thường bỏ qua: vấn đề thời điểm đạt đỉnh. Đại hội châu Á nằm ở cuối một chu kỳ lịch thi đấu toàn cầu. Nếu một đoàn thể thao không tính toán được điểm rơi phong độ, các vận động viên sẽ đến đại hội với trạng thái tích lũy mệt mỏi thay vì bùng nổ. Với tư cách người làm về tái xuất sau chấn thương, tôi từng đề xuất phương pháp giảm tải ngược cho một vận động viên chuẩn bị dự Olympic. Nguyên lý cốt lõi rất đơn giản: cơ thể chỉ bùng nổ khi được phép phục hồi đúng lúc. Một đoàn thể thao cũng vậy.

Về phía Trung Quốc, 169 huy chương vàng là bản tóm tắt về chiều rộng. Tôi sẽ không tuyên bố đây là suy giảm hay tăng trưởng so với các kỳ trước, bởi tôi không tiên tri và cũng không có dữ liệu lịch sử trong tay. Điều có thể nói chắc: đó là một nền tảng đa môn, nơi nguồn huy chương không phụ thuộc vào hai hay ba môn.

Có một cách nhìn khác mà tôi muốn đặt lên bàn, dù biết nó sẽ gây khó chịu.

Ban tổ chức OCA trao giải thưởng cho vận động viên xuất sắc nhất đại hội theo tiêu chí: huy chương vàng, kèm kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á hoặc kỷ lục đại hội. Khoản tiền thưởng là 25.000 USD mỗi người. Nghe có vẻ công bằng, nhưng tiêu chí này vô tình định giá những môn có đặc tính phá kỷ lục - điền kinh và bơi - cao hơn các môn khác.

Đây là một cấu trúc khuyến khích đáng chú ý: nó thưởng cho việc vượt qua giới hạn cơ thể được đo bằng thước đo tuyệt đối, không thưởng cho việc giành vàng trong một môn đối kháng phức tạp. Nói cách khác, hệ thống đang tuyên bố rằng một kỷ lục điền kinh có giá trị truyền thông lớn hơn một tấm vàng ở môn không thể đo bằng giây.

Nhưng có một cái bẫy tinh vi hơn. Chúng ta thường đánh giá một đoàn thể thao bằng bảng tổng sắp, mà quên rằng bảng tổng sắp chỉ là một bức ảnh chụp tại một thời điểm. Nó không cho biết nguồn tuyển có khỏe hay không. Nó không cho biết bao nhiêu vận động viên trẻ đã vào chung kết và sẽ còn tiến bộ. Nó cũng không cho biết bao nhiêu người đã phải vật lộn với chấn thương để có mặt.

Chấn thương là thứ duy nhất trên sân cỏ không bao giờ chịu mặc cả. Và ở cấp đoàn, một chỉ tiêu 4 vàng bị trượt không nói lên rằng các vận động viên yếu đi. Nó nói rằng hệ thống phân bổ nguồn lực chưa tìm được đúng các ống dẫn. Đó là một bản án về hệ thống, không phải về con người.

Vậy phải đọc gì từ Asiad 20? Mỗi chấn thương là một bản án, và tôi chỉ là người đọc bản án bằng đôi chân của chính mình - ở đây là đôi chân của cả một đoàn. Bản án này không kết tội ai. Nó chỉ ra một chỗ yếu đã được dự báo: nguồn vàng hai ống dẫn, điền kinh chưa chuyển hóa, và một chu kỳ điểm rơi chưa rõ ràng.

Mật mã chấn thương của một đoàn thể thao không nằm ở tấm huy chương thiếu. Nó nằm ở chỗ: trong 348 cơ thể ấy, bao nhiêu người được đặt vào đúng đường chạy ngay từ đầu? Trả lời được câu hỏi đó, kỳ đại hội sau sẽ không còn là một phép trừ.