Sau World Cup 2026, FIFA bàn chuyện chia doanh thu: Nguyên tắc đã mở, khoản tiền chưa chốt

Ngày 17 tháng 7 năm 2026, Roberto Baggio bước lên chấm phạt đền thứ năm trong trận chung kết ở Rose Bowl. Quả bóng bay vọt qua xà ngang. Cả sân vỡ ra trong tiếng hét của người Brazil, và ở Rio de Janeiro, nơi tôi sống và làm nghề viết, thành phố đổ ra đường cho tới khi trời sáng. Đêm hôm đó, trên đường Copacabana, không ai nghĩ tới một việc mà mấy tuần sau sẽ làm nóng các phòng họp ở Zurich: khoản tiền mà kỳ World Cup vừa tạo ra sẽ đi về đâu.

Tôi nán lại phòng họp báo ở Pasadena gần một tiếng sau khi trận đấu kết thúc, chờ ban tổ chức công bố vài thông tin. Trong cuốn sổ của mình, tôi ghi: 52 trận, hơn 3,5 triệu lượt khán giả vào sân, mức cao nhất mà một kỳ World Cup từng đạt tính đến lúc đó. Đó là phần hào quang, phần được chiếu lên màn hình lớn. Phần chìm nằm trong những tập hồ sơ không ai phát cho phóng viên.

Một kỳ giải bán rất chạy, và một bộ máy giữ tiền

World Cup 2026 là kỳ giải cuối cùng có 24 đội; từ Pháp 2026 sẽ là 32. Nhưng điều ban tổ chức ở Hoa Kỳ làm được không nằm ở số đội. Đây là kỳ World Cup đầu tiên mà bóng đá được bán như một sản phẩm truyền hình đại chúng ở thị trường Mỹ: hợp đồng tài trợ, bản quyền phát sóng, vé bán theo gói, hàng lưu niệm, và những trận đấu được xếp giờ để vừa lòng khán giả châu Âu lẫn châu Á.

Ở Việt Nam, đây cũng là kỳ World Cup đầu tiên mà phần đông người hâm mộ theo dõi trọn vẹn qua truyền hình, dù phải thức từ nửa đêm. Ở Hà Nội, Đà Nẵng hay Sài Gòn, những chiếc tivi được kê ra sân chung cư, và người ta bàn về Romário, Bebeto, Baggio nhiều hơn bàn về giá gạo. Dưới lớp bụi phố thị, tôi vẫn tìm thấy những viên ngọc chưa ai kịp nhìn: một thế hệ cầu thủ nhỏ tuổi của Việt Nam lớn lên sau mùa hè ấy, và điều họ nhớ không phải là hợp đồng tài trợ.

Bộ máy đứng sau tất cả đặt trụ sở ở Zurich. João Havelange, người Brazil, giữ ghế chủ tịch FIFA từ năm 2026; Sepp Blatter là tổng thư ký từ năm 2026. Dưới họ là gần 200 liên đoàn thành viên, gom thành sáu liên đoàn châu lục: UEFA của Lennart Johansson, Concacaf của Jack Warner, AFC của Sultan Ahmad Shah, cùng các tổ chức khu vực ở Nam Mỹ, châu Phi và châu Đại Dương.

Mỗi bản hợp đồng là một lớp trầm tích; người khác đọc giá trị, tôi đọc quá khứ. Nhìn vào cấu trúc đó, tôi thấy một điều rất quen: tiền chảy vào Zurich qua những đường ống rộng, và chảy ra qua những đường ống hẹp hơn nhiều.

Nguyên tắc đã mở, khoản tiền chưa chốt

Sau kỳ World Cup, sức ép từ các liên đoàn châu lục tăng lên thấy rõ. Nhiều liên đoàn thành viên, nhất là ở châu Á, châu Phi và vùng Caribe, cho rằng phần họ nhận được từ FIFA không tương xứng với giá trị họ đóng góp và với quy mô doanh thu mà giải đấu vừa mang về.

Nội dung yêu cầu khá đơn giản: FIFA nên trích một phần quỹ dự trữ để hỗ trợ trực tiếp các liên đoàn thành viên, dùng cho cơ sở hạ tầng và bóng đá trẻ.

Theo những gì phóng viên chúng tôi nghe được từ hành lang, tổng khoản mà các liên đoàn nhắm tới tương đương khoảng một phần ba quỹ dự trữ mà FIFA được cho là đang nắm giữ. Nếu chia đều cho gần 200 liên đoàn thành viên, mỗi nơi sẽ nhận một mức cố định đáng kể trong một chu kỳ bốn năm. Phép nhân rất dễ: lấy mức cố định nhân với số liên đoàn, ra tổng khoản mà các liên đoàn muốn FIFA mở ra.

Hai cách nói khác nhau về cùng một gói. Các liên đoàn nói về tổng số. FIFA thường nói về mức cố định cho từng nơi. Đặt cạnh nhau, chúng khớp đến mức khó tin.

Điều đáng chú ý hơn: chưa có gì được chốt.

Trong các phát biểu sau đó, ông Havelange lên tiếng ủng hộ nguyên tắc chia sẻ nhiều hơn cho các liên đoàn thành viên, nhưng từ chối cam kết một khoản cụ thể. Ông nói mình sẽ không định trước số tiền, rằng mọi việc phải đi qua đúng quy trình: tổng thư ký tập hợp và đánh giá toàn bộ đề xuất thành một bản đánh giá tổng hợp duy nhất, rồi Hội đồng FIFA mới xem xét.

Cách xử lý ấy không lạ với người theo dõi bộ máy này lâu năm. Nhà lãnh đạo chấp nhận nguyên tắc, nhưng giữ quyền kiểm soát khoản tiền và thời điểm. Quyền đặt chương trình nghị sự vẫn nằm ở trung tâm. Khi FIFA yêu cầu các liên đoàn gửi kèm mô hình tài chính cùng các giả định chi tiết trước cuộc họp, đó là một cách kiểm soát mềm: không từ chối, nhưng có thể làm chậm và làm nhỏ lại.

Phần hào quang và những tấm lưng thầm lặng

Người ta nhìn thấy hào quang, tôi lại nhìn thấy những tấm lưng thầm lặng. Những bản tin kiểu “FIFA mở kho” được viết rất nhanh, và chúng đọc như thể tiền đã nằm trong túi các liên đoàn. Phần thân của câu chuyện nói điều ngược lại: đây là một cuộc đàm phán vừa mới bắt đầu, và kết quả phụ thuộc vào việc ai kiểm soát bản đánh giá tổng hợp kia.

Vài điểm mù quan trọng hơn cả khoản tiền.

Việc gói hỗ trợ là một lần hay định kỳ sẽ quyết định ý nghĩa thật của nó. Nếu các liên đoàn nhận một mức cố định mỗi chu kỳ bốn năm, đó là một thay đổi cấu trúc trong chi phí của FIFA, chứ không phải một món quà. Nếu chỉ diễn ra một lần, nó là một động thái chính trị. Bản tin nào không phân biệt được hai khả năng này thì chưa nói được gì.

Khả năng hấp thụ cũng là chuyện lớn. Một khoản tiền đổ về một liên đoàn nhỏ không tự động biến thành sân tập. Nó cần kế toán, cần người lập kế hoạch, cần một bộ máy đủ lực để tiêu cho đúng. Bóng đá cơ sở không thiếu ý tưởng; nó thiếu hệ thống.

Rồi tới quỹ dự trữ. Quỹ ấy tồn tại vì có những rủi ro không lường trước: một kỳ giải bị hủy, một cuộc khủng hoảng, một nguồn thu đột ngột biến mất. Rút đi một phần ba là quyết định có giá của nó, kể cả khi việc rút ấy không đe dọa sự tồn tại của tổ chức.

Sau cùng là chuyện minh bạch. Khi hai bên còn nói với nhau bằng hai cách khác nhau, và khi thông tin về quỹ dự trữ chỉ được nhắc tới như một điều “được cho là”, thì mọi kết luận đều nên để ngỏ.

Khoản tiền là phần nổi; phần chìm là mồ hôi rớt trên đất, là tuổi trẻ của một góc phố. Trong bóng đá, có những chiếc ô trong mưa không ai thấy, chỉ thấy người đứng dưới hết mưa. Khoản tiền này, nếu có, cũng vậy: thiên hạ sẽ chỉ thấy kết quả cuối cùng, chứ không thấy những cuộc mặc cả đã diễn ra để có nó.

Chờ một mùa bóng trưởng thành

Tôi chưa già, nhưng tôi đủ kiên nhẫn để chờ một mùa bóng trưởng thành. Điều tôi biết chắc sau mùa hè này: khoản tiền từ World Cup 2026 sẽ không được quyết định bởi những gì đẹp nhất trên sân cỏ, mà bởi những gì diễn ra trong phòng họp.

Cuộc họp ở Zurich sẽ đưa ra câu trả lời đầu tiên — một phần hay toàn bộ, một lần hay định kỳ, tiền mặt hay tiền kèm điều kiện kiểm toán.

Với một cầu thủ nhỏ đang tập trên sân xi măng ở một thị trấn xa, dưới bóng đèn vàng, điều đáng để hỏi không phải là FIFA giàu đến mức nào. Mà là khi mùa hè này khép lại, có ai đó còn nhớ tới mình hay không.