Cuộc lật đổ điện lực Pakistan: Mặt trời 20% thị phần, than đá Trung Quốc mắc kẹt hơn 1,5 tỷ USD

Ở Port Qasim, một chủ nhà máy trả tiền điện bằng giá chưa tới một phần ba so với lưới điện quốc gia. Những tấm pin mặt trời trên mái nhà xưởng gánh khoảng một phần năm nhu cầu tiêu thụ của ông, và nếu đủ diện tích, ông sẽ phủ kín toàn bộ mái. Cách đó vài cây số, một nhà máy điện than do Trung Quốc hậu thuẫn đang ngồi trên khoản nợ quá hạn gần 300 triệu USD, tính đến tháng Sáu năm 2026. Tôi đã dành phần lớn sự nghiệp để đọc những cặp con số đối nghịch như thế này, và chúng luôn kể cùng một câu chuyện: khi một công nghệ rẻ hơn xuất hiện, cấu trúc quyền lực cũ không sụp đổ vì bị đánh bại trên lý thuyết — nó sụp đổ vì người ta lặng lẽ rời bỏ nó. Pakistan đang diễn lại kịch bản đó với tốc độ khiến cả chính phủ nước này lẫn giới tài chính Trung Quốc choáng váng. Một trận đấu mà bảng tỉ số đã được ghi trước khi trọng tài thổi còi. Hệ thống điện Pakistan trong nhiều thập kỷ vận hành theo mô hình tập trung: vài nhà máy lớn phát điện, một lưới truyền tải phân phối xuống hộ tiêu dùng, giá điện được điều chỉnh qua cơ quan quản lý NEPRA. Mô hình này cần dòng tiền ổn định để trả nợ nhà máy, trả cổ tức nhà đầu tư và duy trì lưới. Càng nhiều người dùng, chi phí cố định càng được chia đều, gánh nặng trên mỗi đầu người càng nhẹ. Rồi ba yếu tố hội tụ. Giá điện lưới tăng cao vì hệ thống phải gánh chi phí của những nhà máy đắt đỏ. Lưới điện chập chờn, mất điện thường xuyên khiến người dân và doanh nghiệp mất niềm tin. Và các tấm pin mặt trời cùng pin lưu trữ do Trung Quốc sản xuất trở nên rẻ đến mức tự phát điện là lựa chọn kinh tế hiển nhiên. Pakistan trở thành thị trường xuất khẩu pin mặt trời lớn thứ ba của Trung Quốc trong năm 2026. Điện mặt trời len vào từng mái nhà, từng nhà xưởng, từng khu công nghiệp. Một cán bộ của Innovo Corp. mô tả: "Không ai biết rằng cuộc chuyển dịch mạnh mẽ và đầy đổ vỡ này lại diễn ra nhanh đến vậy. Các nhà hoạch định chính sách đã bị bắt bài." Trong khi đó, Trung Quốc đã bàn giao bảy nhà máy điện than cho Pakistan kể từ năm 2026, tổng chi phí khoảng 9,6 tỷ USD, phần lớn nằm trong Hành lang Kinh tế Trung Quốc – Pakistan thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường. Những nhà máy này được thiết kế để chạy hết công suất, phục vụ một nhu cầu điện dự báo tăng đều. Dự báo đó đã sai. Dữ liệu bắt đầu trở nên tàn nhẫn. Năm 2026, điện mặt trời chiếm khoảng 20% sản lượng điện Pakistan, tăng từ mức xấp xỉ 3% vào đầu thập kỷ — bước nhảy gần bảy lần trong khoảng năm năm. Mức tiêu thụ điện của các công ty phân phối trên toàn quốc thấp hơn gần 12% trong mười hai tháng tính đến tháng Bảy năm 2026 so với ba năm trước đó. Cung năng lượng tăng vọt ở phía phi tập trung, cầu ở phía lưới truyền thống co lại. Hai đường cong cắt nhau, và điểm cắt chính là nơi các nhà máy điện than đang đứng. Tôi gọi hiện tượng này là "sai số vị trí" của hạ tầng năng lượng. Hệ thống điện tập trung dâng cao chi phí cố định lên người tiêu dùng để bảo vệ dòng tiền trả nợ. Nhưng càng dâng cao, nó càng tạo khoảng trống cho pin mặt trời chui vào. Khi khoảng trống đủ lớn, người tiêu dùng rời lưới, phần chi phí cố định còn lại dồn hết lên số ít người ở lại. Về kinh tế, khoản tiết kiệm không thể phủ nhận. Các chủ nhà máy ở Port Qasim trả tiền điện dưới một phần ba giá lưới. Với doanh nghiệp sản xuất tiêu thụ điện cả ngày lẫn đêm, đó không phải món quà nhỏ — đó là biên lợi nhuận. Không ngạc nhiên khi họ nói sẽ tự túc 100% nếu đủ diện tích mái. Phía tài chính kể cùng câu chuyện, chỉ khác là bằng ngôn ngữ nợ. Dư nợ dự án gắn với tài sản than do Trung Quốc tài trợ ở mức 3,1 tỷ USD trong năm ngoái. Các khoản thanh toán quá hạn cho nhà máy điện Trung Quốc tăng lên hơn 1,5 tỷ USD tính đến tháng Tám. Riêng nhà máy Port Qasim nợ quá hạn gần 300 triệu USD vào tháng Sáu — khoảng một phần năm tổng nợ quá hạn, mức tập trung rủi ro đáng báo động. Phía nhập khẩu nói lên nhiều điều. Pakistan nhập khẩu pin lưu trữ từ Trung Quốc trị giá khoảng 392 triệu USD chỉ trong nửa đầu năm, tăng hơn 150% so với cùng kỳ năm trước. Người tiêu dùng không dừng ở việc mua tấm pin; họ mua cả hệ thống lưu trữ để giải bài toán điện ban đêm và lưới chập chờn. Họ đang tự xây một hạ tầng song song, độc lập với lưới quốc gia. Nếu nhìn hệ thống điện Pakistan như một giải đấu, bảng xếp hạng hiện tại trông như sau. Điện mặt trời phân tán — hộ gia đình, thương mại, công nghiệp — là ứng viên vô địch mới nổi, chi phí thấp, triển khai nhanh. Các nhà xuất khẩu pin và thiết bị lưu trữ Trung Quốc nằm trong nhóm dự cúp châu Âu, tăng trưởng mạnh. Các nhà sản xuất độc lập truyền thống bám trụ ở nhóm giữa. Các nhà máy điện than cũ, nợ quá hạn chồng chất, chìm xuống vùng xuống hạng. Sự đảo chiều có điểm mỉa mai: Trung Quốc vừa là người thắng lớn ở mảng năng lượng mới, vừa là người thua lớn ở mảng năng lượng cũ. Các nhà xuất khẩu pin và ắc quy Trung Quốc bán rất chạy. Nhưng các nhà máy than mà chính doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc tài trợ lại chết dần vì thiếu khách hàng. Một quốc gia, hai bảng cân đối, hai số phận trái ngược. Cuộc khủng hoảng còn có khía cạnh văn hóa đáng chú ý. Ở Pakistan, tấm pin mặt trời phổ biến đến mức người ta dùng chúng làm của hồi môn trong đám cưới. Khi một công nghệ bước vào nghi lễ hôn nhân, nó thoát khỏi phạm trù kinh tế để thành chuẩn mực xã hội. Một khi đã thành chuẩn mực xã hội, không chính sách nào đảo ngược nó bằng mệnh lệnh hành chính. Bất kỳ nỗ lực đánh thuế hay hạn chế điện mặt trời sẽ vấp phải phản ứng chính trị gay gắt. Tôi từng viết rằng kiểm soát bóng là ảo tưởng — niềm tin của tôi, cơn ác mộng của kẻ lười nghĩ. Ở Pakistan, thứ ảo tưởng tương đương là niềm tin rằng nhà nước kiểm soát hoàn toàn thị trường điện. Người tiêu dùng đã tự quyết định trước khi nhà nước kịp phản ứng. Quyền kiểm soát nằm ở nơi có giá rẻ hơn, và giá rẻ hơn nằm trên mái nhà của họ. Vòng xoáy tử thần mà giới phân tích nhắc đến vận hành như sau: càng nhiều người rời lưới, chi phí cố định càng dồn lên số người ở lại, giá điện cho họ càng tăng, càng nhiều người quyết định lắp pin mặt trời, vòng lặp tiếp tục. Một đại diện của Innovo Corp. gọi thẳng: "Đây giống như một vòng xoáy tử thần đối với tất cả các công ty điện lực." Lần này, tôi không nghĩ đó là cường điệu. Cơ chế này không cần một sự kiện lớn để kích hoạt. Nó chỉ cần thời gian. Mỗi tấm pin mới lắp lên là một đơn vị nhu cầu vĩnh viễn biến mất khỏi lưới. Mỗi cục pin lưu trữ mới nhập về là một bước xa hơn khỏi phụ thuộc điện lưới. Các nhà máy điện than vẫn phải trả lãi vay và khấu hao dù chạy dưới công suất thiết kế. Chi phí cố định không co giãn theo nhu cầu — đó là bản án. Cấu trúc lãnh đạo của "đội bóng" này phân mảnh đến mức khó kiểm soát. Bộ Năng lượng, cơ quan quản lý NEPRA, các công ty phân phối nhà nước, các nhà sản xuất độc lập Trung Quốc và tư nhân nhập khẩu pin đều có động cơ khác nhau. Không ai nắm toàn quyền, và không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Trong bóng đá, một phòng thay đồ phân mảnh thường dẫn đến kết quả tệ hơn tổng thực lực của các cá nhân. Ở đây cũng vậy. Về đàm phán, Bộ trưởng Năng lượng Awais Leghari đang tìm cách kéo dài thời hạn trả nợ thay vì xin giảm nợ gốc. Ông nói không kỳ vọng khoản cắt giảm gốc nào. Các quan chức Trung Quốc đến nay chưa sẵn sàng nhượng bộ lớn về khoản nợ năng lượng. Giải pháp đang được cân nhắc gồm tái cấp vốn và chuyển đổi mục đích sử dụng các nhà máy chạy dưới công suất. Thế cờ này khó. Pakistan muốn giữ quan hệ tốt với Trung Quốc nên tránh đối đầu. Trung Quốc không muốn ghi nhận thua lỗ, vì điều đó tác động đến bảng cân đối của doanh nghiệp và ngân hàng nhà nước, đồng thời tạo tiền lệ cho các nước đi vay khác trong Sáng kiến Vành đai và Con đường. Cả hai bên đều có lý do trì hoãn quyết định khó. Trong ngôn ngữ thị trường chuyển nhượng, đây là thương vụ mà bên bán không chịu hạ giá, bên mua không đủ tiền trả, và cả hai đồng ý kéo dài thời gian thanh toán. Thị trường chuyển nhượng là tấm gương phản ánh lòng tham, nỗi sợ và sự tự lừa dối của thời đại bóng đá — ở Pakistan, tấm gương đó phản chiếu lòng tham của giai đoạn đầu tư ồ ạt, nỗi sợ mất mặt của bên cho vay, và sự tự lừa dối của cả hai về việc mô hình cũ còn cứu vãn được. Việc chuyển đổi mục đích các nhà máy than nghe có vẻ là giải pháp gọn gàng, nhưng nó vướng hàng loạt ràng buộc hợp đồng: thỏa thuận cung cấp nhiên liệu, khung giá điện, và sự đồng ý của bên cho vay. Đó không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là bài toán pháp lý và tài chính kéo dài nhiều năm. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi nhiều cuộc chuyển dịch chiến thuật trong thể thao, tôi nhận ra một quy luật lặp lại: kẻ dẫn đầu luôn là người cuối cùng nhận ra mình đã thua. Các công ty điện lực Pakistan, các nhà tài trợ Trung Quốc, và cả cơ quan quản lý đều đang ở vị thế đó. Họ tranh luận về điều khoản hợp đồng trong khi trận đấu đã ngã ngũ trên sân. Nhìn rộng ra, Pakistan không phải trường hợp duy nhất. Ở nhiều nơi, mô hình điện tập trung đang chịu áp lực tương tự khi chi phí năng lượng tái tạo phân tán giảm mạnh. Nhưng Pakistan là ví dụ cực đoan, bởi tốc độ chuyển dịch ở đây nhanh hơn nhiều nơi khác và hệ thống tài chính lại yếu hơn. Đây là bài kiểm tra khắc nghiệt nhất cho mọi mô hình dự báo năng lượng toàn cầu. Đến đây, tôi buộc phải tự phản biện, bởi đó là kỷ luật tôi tự đặt cho mọi luận điểm mình đưa ra. Câu chuyện vòng xoáy tử thần có thể bị cường điệu bởi chính các công ty điện lực. Họ có động cơ vẽ ra viễn cảnh tồi tệ nhất để biện minh cho việc xin cứu trợ hoặc tăng giá. Dữ liệu tiêu thụ giảm gần 12% là thật, nhưng diễn giải nó thành vòng xoáy không thể đảo ngược là bước nhảy logic cần thêm bằng chứng. Điện mặt trời không có lưu trữ chỉ giải quyết một nửa bài toán. Ban đêm, người dùng vẫn cần điện — từ lưới hoặc từ pin. Nếu không đủ hệ thống lưu trữ, sự phụ thuộc vào lưới vẫn tồn tại, chỉ là vào giờ khác. Mức tăng 150% nhập khẩu pin cho thấy người dùng đang giải quyết vấn đề này, nhưng chưa rõ tốc độ có theo kịp đà tăng của tấm pin. Ổn định lưới là rủi ro thực sự. Nếu quá nhiều nguồn điện mặt trời phân tán kết nối mà không có lưu trữ và lưới thông minh đủ tốt, chất lượng điện có thể suy giảm, thậm chí gây sự cố. Một cuộc chuyển dịch nhanh có thể tạo vấn đề mới trong khi giải quyết vấn đề cũ. Pakistan đang phụ thuộc vào một chuỗi cung ứng duy nhất — Trung Quốc — cho cả tấm pin lẫn pin lưu trữ. Bất kỳ gián đoạn nào về giá, logistics hay chính trị trong chuỗi đó đều có thể làm chậm cuộc chuyển dịch, hoặc đẩy chi phí lên cao. Chính sách vẫn đang trong giai đoạn điều chỉnh. NEPRA có thể thay đổi khung giá, áp thuế với điện mặt trời, hoặc thiết kế lại cơ chế thanh toán công suất. Nếu chính sách thay đổi đủ mạnh, tốc độ rời lưới có thể chậm lại. Tôi không loại trừ khả năng đó. Có một lớp thông tin chưa được nói rõ. Một số dự án điện do Trung Quốc tài trợ có thể được bảo lãnh chủ quyền, biến việc tái cơ cấu nợ thành vấn đề giữa hai chính phủ thay vì đàm phán thương mại thuần túy. Nếu đúng, con số thiệt hại thực tế có thể lớn hơn mức công bố. Và nếu đồng nội tệ Pakistan tiếp tục mất giá, khoản nợ tính bằng USD càng trở nên đắt đỏ hơn trong tương lai. Người ta không ghét kẻ dự đoán sai; họ ghét kẻ dự đoán đúng trước thời đại. Tôi chấp nhận rủi ro đó. Nhưng tôi cũng thừa nhận rằng mọi dự đoán về chuyển dịch năng lượng đều có thể bị chính sách làm chậm, chứ không nhất thiết bị đảo ngược. Tôi không cá cược vào việc Pakistan có vỡ nợ hay không. Tôi cá cược rằng mô hình độc quyền lưới điện tập trung đã thua về mặt kinh tế, và không thỏa thuận gia hạn nợ nào hồi sinh được nó. Giai đoạn tới là một cuộc đàm phán lộn xộn: gia hạn, tái cấp vốn, chuyển đổi mục đích nhà máy than, và những khoản nợ xấu xử lý chậm rãi để giữ thể diện cho cả hai bên. Câu hỏi để lại cho những người làm năng lượng trên khắp thế giới không phải liệu điện mặt trời có thắng hay không — nó đã thắng. Câu hỏi là: khi người tiêu dùng tự quyết định trước nhà nước, ai sẽ trả giá cho hạ tầng cũ? Và liệu các chính phủ sẽ học được bài học từ Pakistan trước khi bảng xếp hạng của chính họ cũng bị lật ngược?